CBS Nedir?

CBS, coğrafi varlıklara ait grafik ve sözel bilgileri elde etme, depolama, işleme, analiz etme, üretilen bilgilerden yeni bilgiler elde etme ve sunma amacıyla, donanım, yazılım ve kullanıcılardan oluşan; tüm bu bileşenlerin organizasyonunu sağlayan bir sistemdir (Montgometry, 1993).

Neden Arkeolojide CBS?

Haritanın ve CBS’nin temel bilgisi olan koordinat, yani küresel konum bilgisi, kentsel bilgi gruplarının sayısal yapılandırılmasında olduğu gibi, arkeoloji için de önemli bir kaynaktır. Bu teknoloji arkeolojiye, gerek kazı, gerek yüzey araştırması alanlarında birçok çözüm sunar. CBS’nin arkeolojiye sunduğu çözümlerden birisi de, yerleşme envanterinin, veri tabanları dışında, daha görsel ve farklı bir formatta sunulmasında yardımcı olmaktır. Belirli bir araştırma bölgesinin envanterinin çıkartılması sırasında, CBS teknolojileri kullanılarak, birden fazla bilgi grubu ile aynı anda analizler, sorgulamalar, çapraz bilgi bağlantıları sağlanabilir. Bir yerleşmeye en yakın su kaynağı veya maden ocağının tespiti; aynı çağa/döneme ait arkeolojik alanların bulunduğu bölge(ler)nin saptanması veya yapılması planlanan bir otoyolun, tesisin kültür varlıklarına verebileceği olası zararlar gibi pek çok sorun, uygun harita/yerleşme katmanlarının kullanılmasıyla giderilebilir. Bu katmanlarda yer alan verileri sürekli güncelleyerek, sözkonusu bölgede yürütülecek olan planlama çalışmalarının ve koruma amaçlı projelerin doğru ve güvenilir bir veri tabanından yararlanması sağlanacaktır.

TAY Projesi, internet üzerinden yayınına başlanan, bir süre sonra da basılı ortamda hazırlanacak katmansal haritalar ile, Anadolu ve Trakya toprakları üzerinde, insanoğlunun varolduğu Paleolitik Çağ'dan, şimdilik, İlk Tunç Çağı'nın sonuna kadarki tüm arkeolojik yerleşmeleri, ilgili ulusal ve uluslararası kamuoyunun, bilim dünyasının ve resmi kurumların kullanımına sundu. Bilimsel yöntemlere uygun olarak elde edilen bilgi birikiminin tüm kesimler ile paylaşımını ilke edinmiş olan proje, kültürel koruma programlarında eksikliği görülen temel verileri bilim insanları, sivil toplum örgütleri, karar mercileri, siyasiler ile eşzamanda ve eşdüzeyde paylaşmaktadır. Böylece, kültürel emanetlerin korunması açısından sorumlu, yetkili ve ilgili tüm kurum ve kuruluşlar, Türkiye'deki arkeolojik yerleşmeler hakkında çok yönlü, ilişkisel ve ayrıntılı bir bilgi tabanına erişerek çalışmalarını bilimsel temelde yürütme olanağına kavuşmaktadır.

TAYCBS'yi Nasıl Kullanacaksınız?

1. Öncelikle ekranınızda Türkiye haritasını göremiyorsanız -bir başka deyişle, Java yazılımı bilgisayarınızda yüklü değilse- giriş sayfasında belirttiğimiz (ya da yandaki) bağlantıdan yazılımı indirin ve bilgisayarınıza kurun.
(Windows® işletim sistemi kullanıcılarının Türkçe sorununu aşmaları için, özel bir Java sürümünü indirip bilgisayarlarına yüklemeleri; Apple® MacOS X kullanıcıları ise eğer Safari dışında Mozilla, Firefox ya da Camino tarayıcılarından biriyle çalışıyorlarsa, JavaEmbeddingPlugin'i indirip makinelerine kurmaları gerekmektedir.)

2. Harita yüklendikten sonra ekranınızda Türkiye il sınırları belirecektir. Çeşitli işletim sistemleri, erişim hızları ve web tarayıcılarıyla yaptığımız testler sonucu, ortalama bir bağlantı hızı ile tüm katmanların 4-5 dakika gibi bir sürede yüklendiği saptanmıştır.

Yukarıda da açıkladığımız gibi CBS, bir katmansal harita veri tabanıdır. TAYCBS'ye bağlandığınızda, haritanın solunda göreceğiniz "Katman Araç Kutusu"ndaki -iller dışında- tüm kutucukların (a) içleri boş gelecektir, yani kapalı. Hangi bilgi katmanlarında arama/sorgulama yapmak istiyorsanız, o katmanın kutucuğunun üzerine tıklamanız yeterli. İki ya da daha fazla katmanı da bir arada açabilirsiniz.

Ayrıca kutucukların yanında küçük okcuklar da mevcut (b). Bunlar bir yandan o katmanın lejandını gösterirken, diğer yandan o katmanların alt sınıflarının olduğunu da belirtiyor. Mesela "Tahribat Türü" katmanının altında, "Tarım", "Yapılaşma", "Kaçak Kazı" gibi alt ayırımlar da mevcut. Onları açıp-kapayarak daha ayrıntılı arama/sorgulama yapabilirsiniz.

3. Düğmeler Ne İşe Yarıyor?

Tüm
Harita

Büyüt

Küçült

Kaydır

Seç

Bilgi
Etiketi

Arama
Alanı

Bul

İmdaaat

4. Sol alt köşedeki "Küçük Harita"nın herhangi bir bölgesini seçerek o alana yaklaşabilir, ya da ana haritayı çeşitli yönlere kaydırabilirsiniz.


5. Seçme okunuzla bir yerleşmenin üzerine geldiğinizde -eğer "Katman Araç Kutusu"nda o katman seçiliyse- o yerleşmenin adını görebileceksiniz. Ya da yine seçme okunuzla belirli bir bölgeyi kare içine aldığınızda, o bölgedeki tüm katmanlar ve içindeki bilgi grupları bir bağlamsal mönüde beliriverecek....

bitmedi...

O bağlamsal mönüden seçeceğiniz bir katmanın içerisindeki veriler karşınıza bir "Ayrıntı Tablosu" olarak çıkacak (Attribute table). Bu tabloyu sağa-sola kaydırarak o yerleşme ile ilgili birçok bilgiye ulaşabileceksiniz... (Tablo kısaltmaları)

daha bitmedi...

Web tarayıcınızda, yeni bir sayfada açılacak tablonun içinden bir satırı seçerek, sol üst köşesindeki "On Map" düğmesine tıkladığınızda, o öğe, haritanızda 300 km'lik bir alanda size yeşil renkte gösterilecek.

hala bitmedi...

Eğer açılan tablonuz arkeolojik yerleşmeleri içeriyorsa, herhangi bir yerleşmenin satırını seçip "Link" düğmesine tıkladığınızda TAY Projesi veri tabanlarına bağlanıp, o yerleşmenin fişine (dönemsel bilgisine, 14C bilgisine, haritalarına, buluntu/mimari çizimlerine, fotoğraflarına) ulaşacaksınız...

E pes!
(Bir süre sonra tabloya yerleştireceğimiz "Send" düğmesiyle de sizi o yerleşmeye göndereceğiz. Teknik altyapıyı hazırlıyoruz :-))


6. Haritanın sağ üst köşesinde bir de "Arama Alanı" mevcut. Bu alana arama yapacağınız yerleşme, il gibi öğelerden birinin adını yazmanız yeterli. Burada arama yapmadan önce, hangi katmanın seçili olduğunu kontrol ediniz. Örneğin "Kalkolitik" Çağ yerleşmelerinden birine ismen ulaşmak istiyorsanız, "Kalkolitik" katmanı (satırı) seçili (beyaz) ve kutucuğu işaretli (siyah) olmalı.

İşte hepi-topu bu!

"Yahu ne kadar kolaymış şu CBS, ne de işe yarar bir şeymiş!" dediğinizi duyar gibiyiz.
Eee! TAY hazırladı tabii ki...



Teşekkürlerimizle...

TimeMap
™ Projesi
Ian Johnson ve TimeMap™ Ekibi
(Arkeolojik Bilgiişlem Laboratuvarı - Sydney Üniversitesi - Avustralya)

Haluk İnci (İki Nokta)

H. Nüzhet Dalfes (İstanbul Teknik Üniversitesi - Bilişim Enstitüsü)


Bu ortamı kimler hazırladı?

İlk girişimler: H. Nüzhet Dalfes, Murad Özbaşaran, Mihriban Özbaşaran,
Oğuz Tanındı, Sayısal Grafik

TAYCBS imalat ekibi: İnanç Esat, Kerim Bayer,
Yücel Ciddi, Hazal Seher Özkan, Oğuz Tanındı, Özdemir Gündoğan

Katkıda bulunanlar:
TAYEx Arazi ve TAY Kokpit Ekipleri,
Rüçhan Ziya, Ali Soysal, Kerim Benhisavi, Mehmet Çelikel Vakfı
ve bizi bu işi de gerçekleştirmeye yüreklendirenler...

Beta testçiler: Kerim Benhisavi, H. Nüzhet Dalfes,
Yakup Durşen, Güneş Duru, Burçin Erdoğu,
Haluk İnci, Ali Kabaş, Mihriban Özbaşaran,
Deniz Uygun, Özgür Yoğurtçu